Historia Stęszewa


       Pierwsza wzmianka o Stęszewie pochodzi z XIII wieku, a konkretnie z 1298 roku i jest autorstwa biskupa Andrzeja Szymanowicza z Poznania - dotyczy istnienia tutaj kościoła parafialnego. Prawa miejskie otrzymał Stęszew prawdopodobnie w 1370 roku z rąk króla Polski Kazimierza Wielkiego. Legenda głosi, że słynny władca uczynił to na miesiąc przed swoją śmiercią, która była skutkiem kontuzji odniesionej podczas polowania.

Od czasu powstania nasze miasto przybierało różne nazwy lub raczej zmieniała się jego pisownia na przestrzeni wieków. Ewoluowała ona od imienia jednego z praprzodków-właścicieli tutejszych włości.  I tak w XIII/XIV wieku pisało się Stanszewo. Później nazwę miasta określano jako Stenszewo, Stęczewo, Stęszewo, w czasie zaborów Stenschewo, a podczas okupacji niemieckiej lat 1939-1945 używano nazwy Seenbrück (niem. See – jezioro). 

FullSizeRender

Stęszew od początku był miastem prywatnym. Miasto należało z początku do rodu Przedpełków, którzy uchodzili za ród bardzo zacny. Po nich dobra stęszewskie dziedziczyli kolejno: Szurski, Myomski, Pawłowski, Maniecki, Szczaniecki, Piotr Bronisz, Jan Radomicki (mąż córki Piotra – Doroty) oraz książęta Jabłonowscy. W 1798 roku książę Antoni Barnaba Jabłonowski (syn Doroty i jej drugiego męża sprzedał swoje posiadłości ziemskie znajdujące się na terenie zaboru pruskiego, w tym Stęszew i Racot księciu Oranii Fryderykowi Wilhelmowi V, który pojął za małżonkę księżniczkę Wilhelminę, bratanicę króla pruskiego Fryderyka II. Po wojnach napoleońskich i Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku książę Fryderyk Wilhelm V został królem Niderlandów i przyjął imię Wilhelma I. Kolejnym właścicielem dóbr stęszewskich został syn króla Wilhelma I, czyli Wilhelm II. Następnie właścicielem dóbr stęszewskich została jego córka – wielka księżna Zofia Sachsen-Weimar. Po jej śmierci dobra stęszewskie dziedziczy jej syn Bernhard Sachsen-Weimar. Do klucza dóbr stęszewskich należały: Cieśle, Dębno Małe, Dębno Wielkie, Krąplewo, Mirosławki, Stęszew z Chmielnikami, Tomice, Witobel i Zborowo. Posiadłości ziemskie do książąt orańskich de Nassau, a następnie dworu holenderskiego należały w latach 1798-1879. Ostatecznie w 1910 roku miasto Stęszew i cały klucz dóbr stęszewskich  przejął rząd pruski. 

Miasto Stęszew rozrastało się demograficznie na przestrzeni wieków. W 1800 roku zabudowania miejskie stanowiło 119 domów mieszkalnych, 2 kościoły katolickie i 2 domy użyteczności publicznej (urzędowej). W tym czasie miasto zamieszkiwało 606 mieszkańców – w grupie tej było 29 osób narodowości żydowskiej. Kolejne lata to systematyczny wzrost liczby mieszkańców: 1837 rok – 1089 ludzi; 1843 rok – 1260 ludzi; 1858 rok – 1404 ludzi oraz 1451 mieszkańców w roku 1861.  

W Stęszewie z uwagi na przecinanie się kilku szlaków handlowych żywo rozwijało się rzemiosło. Licznie byli reprezentowani rzeźnicy – do dzisiaj w salach Muzeum zachowało się wiele pamiątek po tym cechu rzemieślniczym. Oprócz rzemieślników w mieście funkcjonowało: 18 stelmachów, 17 kuśnierzy (stąd nazwa ulicy przy której także znajduje się muzeum), 17 szewców, 12 tkaczy, 11 ślusarzy, 4 kowali, 3 młynarzy, 2 bednarzy i 2 golarzy. Liczny był też cech piekarski. Ponadto grupę zawodów mieszkańców Stęszewa uzupełniali: 1 muzyk, 1 oberżysta oraz 15 gorzelników i szynkarzy.

Po nastaniu trudnego okresu zaborów Stęszewiacy musieli egzystować w trudnej rzeczywistości obywateli państwa pruskiego, które siłą zamierzało wykorzenić z rdzennych mieszkańców tych terenów ich polskość. Mimo represji i szykan mieszkańcy Stęszewa nie byli bierni i zbrojnie powstawali niejednokrotnie przeciw niewoli narodu i państwa. Przykładem tego są wydarzenia z dnia 6 maja 1848 roku, kiedy to Jakub Krauthofer-Krotowski, członek rządu powstańczego i Jan Rymarkiewicz ogłaszają niepodległość Polski. Grupie powstańców w Stęszewie w 1848 roku przewodził tkacz Domachowski. Niestety radość z doniosłego aktu nie trwała długo, do czego nie dopuścili Prusacy, wprowadzając do miasta oddział zbrojny z dwoma działami.

W dniu 13 września 1853 roku zaprowadzono w Stęszewie ordynację miejską, uchwaloną w dniu 30 maja 1853 roku. Nieco później, dnia 7 września 1888 roku Stęszew był świadkiem doniosłej wizyty – miasto wizytował cesarz Wilhelm II. W późniejszym okresie miasto ponownie odwiedzili Wielki Książe i Wielka Księżna Zofia Sachsen-Weimar.

Mniej więcej od przełomu wieków XIX i XX w Stęszewie datuje się osadnictwo społeczności ewangelickiej, która do 1867 roku funkcjonowała w ramach probostwa wiejskiego Krosno k. Mosiny. W późniejszych latach okoliczni protestanci stworzyli własną gminę. Najpierw nabożeństwo co 4 tygodnie odprawiał tutaj pastor z Krosna. Potem ustanowiono „kaznodzieję i proboszcza zamkowego. Ewangelicka gmina w Stęszewie doczekała się swojej szkoły i kościoła, pobudowanego jeszcze z zarządzenia Wielkiej Księżnej Zofii Sachsen-Weimar. Prawdopodobnie dlatego ewangelicki dom boży był pod wezwaniem Św. Zofii. Gmina ewangelicka funkcjonowała do 1945 roku, kiedy to doszło do ewakuacji wraz z władzami okupacyjnymi także niemieckich mieszkańców. Według dekretu państwowego z 1965 roku orzeczono przepadek po ewangelickiego mienia na rzecz państwa (w muzeum stęszewskim do dziś zachował się niewielki dokument poświadczający ten fakt). Sam budynek kościoła nie przetrwał wskutek zniszczenia jego wieży w 1945 roku i postępującej od tego momentu systematycznej ruiny. Sakralna budowa nie przetrwała do czasów dzisiejszych, podobnie jak szkoła ewangelicka. Jedyną pozostałością protestanckiej parafii są dzisiaj mury ogrodzenia z czerwonej cegły oraz budynek mieszkalny pastora u zbiegu obecnych ulic Poznańskiej i Wojska Polskiego. 

Spod niewoli pruskiej ziemie stęszewskie wyzwolił jedyny zwycięski polski zryw niepodległościowy – Powstanie Wielkopolskie lat 1918/1919. Szeregi powstańcze zasiliło wówczas wielu mieszkańców Stęszewa. Przyczynili się między innymi do zdobycia Wolsztyna czy też lotniska Ławica w Poznaniu pod rozkazami Andrzeja Kopy. Oddali tym samym zasługi dla powstania polskiego lotnictwa wojskowego, zbudowanego w dużej mierze ze zdobytych na Ławicy i hali na Winiarach samolotów niemieckich.  

Wojna polsko-bolszewicka 1920 roku także wiązała się z udziałem Stęszewiaków. Najbardziej znanym był żyjący do 2004 roku porucznik Andrzej Gmerek, pochodzący ze wsi Łódź, a mieszkający później w Stęszewie. 

W 1939 roku nastał niezwykle dla Stęszewa ponury okres okupacji niemieckiej. Zaznaczył się on krwią przelaną na polach bitewnych Wojny Obronnej 1939 roku, ale też wskutek późniejszych surowych represji. Świadczą o nich tablica pamiątkowa na Rynku, poświęcona pamięci rozstrzelanego na głównym placu miasta Antoniego Sołtysiaka oraz masowe mogiły w lesie Dębienko, gdzie rozstrzelano bądź pogrzebano ponad 2 tysiące ofiar hitlerowskiej machiny terroru.  Warty podkreślenia jest fakt istnienia na terenie miasta i okolic organizacji konspiracyjnej o nazwie Narodowa Organizacja Bojowa. Należał do niej między innymi Karol Walczak, zamordowany w więzieniu przy ulicy Młyńskiej w Poznaniu. Tragiczny dla Stęszewa okres dziejów zakończył się dnia 25 stycznia 1945 roku, kiedy to nastąpiło wyzwolenie z rąk wkraczającej Armii Czerwonej.

Po II wojnie światowej Stęszew sukcesywnie do czasów dzisiejszych rozwijał się pod względem demograficznym i stale zwiększającej się zabudowy. Aktualnie wg danych zamieszczonych na oficjalnym serwisie internetowym miasta powierzchnia gminy wynosi 17 522 ha, na których zamieszkuje 13 500 osób.


Herb Stęszewa jest pozostałością herbów rodowych trzech ostatnich właścicieli miasta i składa się z trzech części: głowy żubra na żółtym tle (herb rodu Broniszów-Wieniawa), krzyża trójramiennego z kosą i połową podkowy na czerwonym tle(ród Jabłonowskich herbu Prus III) oraz złoty lew na niebieskim polu (herb księcia Orańskiego Fryderyka Wilhelma V, późniejszego króla Holandii - Fryderyk Wilhelma V przyjął po koronacji imię Wilhelma I). 

Stęszew 2014